Khổ

Khổ là cái chi chi?

Cuộc đời – nếu nhìn vào những cuộc trưởng thành, sẽ thấy điểm chung đều ít nhiều đi qua khổ đau, vấp ngã rồi mới lớn. Ai cũng phải đi qua tiến trình tự nhiên này.

Để cái mới được sinh ra, khuôn kén cũ kĩ cần được phá vỡ: một sự chấn động. Động-lực này xé toạc cấu trúc ban đầu, dẫn đến thay đổi một phần hoặc biến dạng hoàn toàn, không bao giờ lặp lại như cũ.

Chấn động không tự nhiên xảy ra, nó là hệ quả của sự mâu thuẫn, va chạm. Nó đã và vẫn luôn luôn diễn ra, khắp mọi nơi, từng giây từng phút – chỉ là, chúng ta có đủ thụ thể để nhận biết tất cả sự kiện ấy hay không.

Chúng ta “bị” giới hạn bởi thân thể này. Những gì nằm ngoài thân thể như cái chân đau của người bên cạnh, dù sát sườn đến mấy, ta cũng không trực tiếp cảm nhận được. Ta chỉ có khả năng CẢM và GHI NHẬN thông qua cái “đại giác quan” – là thân thể này mà thôi.

Vậy nên, hãy khoan bàn đến những chấn động vĩ mô như vụ nổ Big Bang, mâu thuẫn kinh tế-chính trị ở bên kia bán cầu, hay gần hơn là sự thay đổi nơi người khác – mà trở về, cảm nhận nơi thân thể, cảm xúc, cảm giác, tâm ý, diễn biến nơi mình.

Khi ấy, bạn sẽ bắt gặp được khoảnh khắc “tiền biến” khi các mâu thuẫn, xung đột, ma sát chỉ mới khởi lên, chưa đủ điều kiện tạo thành chấn động.

Những trải nghiệm không phẳng lặng, không dễ chịu phái sinh từ những va chạm ấy, ta gọi chung là Khổ – thứ ai cũng nếm trải ít nhất một lần trong đời.

“Đời là bể khổ”

Trong kinh điển Phật Giáo, từ dùng để chỉ Khổ là Dukkha. Nhìn vào cấu trúc ngôn ngữ của từ này, ta sẽ thấy ‘Khổ’ rất cụ thể, không hề trừu tượng:

Phân tách cấu trúc và Ngữ nguyên (Etymology)

Dukkha được cấu tạo từ hai thành phần mang tính biểu tượng cao:

• Tiền tố “Du-“: Có nghĩa là “xấu”, “khó”, “không vừa ý”, “sai lệch” (tương đương với tiền tố dys- trong tiếng Anh như dysfunction – rối loạn chức năng).
• Căn tự (Root) “Kha”: Trong tiếng Phạn cổ, Kha có nghĩa là “cái lỗ”, “khoảng không”, đặc biệt là “cái lỗ trục bánh xe”. [1]

Nghĩa đen: Dukkha mô tả một cái bánh xe có cái lỗ trục bị lệch, bị méo hoặc không khớp. Khi trục xe không khớp vào lỗ, cỗ xe không thể vận hành bình thường.[2]

Sự lệch trục này không đủ trầm trọng khiến xe lật hay vô dụng hoàn toàn nhưng toàn bộ trải nghiệm ngồi xe không còn thoải mái. Dù chẳng có gì xảy ra nhưng căng thẳng nền luôn ở đó.

[1] Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (Oxford University Press, 1899; reprint 1964)
[2] Sargeant, The Bhagavad Gita (SUNY Press, 2009), 303.

Khổ có đáng sợ?

Nhìn sâu vào bản chất của Khổ, sẽ thấy Khổ không có gì để sợ hãi và bi quan – mà có sức mạnh thức tỉnh ta về khả năng thiên biến vạn hoá của mọi sự.

Dòng chảy luôn vận động, sự việc không ngừng diễn tiến.

Ấm thấy sướng, nóng/lạnh hơn một chút, khổ sinh ngay.

Có thấy vui, nhiều hơn sợ mất, khổ sinh ngay.

Ngồi thấy đã, giữ yên chân tê, khổ sinh ngay.

Ăn thấy thoả mãn, ăn tiếp căng bụng, khổ sinh ngay.

Một lần thấy hay, lặp đi lặp lại phát chán, khổ sinh ngay.

Khổ vẫn luôn ở đó, tồn tại như mặt còn lại của đồng xu, đâu rời xa ta ngày nào.

Chỉ tự che mắt mới không thấy mà sinh bàng hoàng mà thôi.

Vai trò của Khổ

Khổ càng gay gắt, rõ ràng, động-lực phản ứng càng tức thời, càng lớn. Ví như khi chạm tay vào nước sôi, phản xạ rụt tay diễn ra tự nhiên, chẳng cần đến ý chí hay suy nghĩ can thiệp.

Ngược lại, khi Khổ không rõ ràng, không gay gắt, không sống còn, không cấp thiết, nó thu hút ít chú ý, khó nhận biết hơn, nên ít động lực điều chỉnh.

Khổ – xuất hiện như một còi báo về sự thiên lệch, là thiết kế tự nhiên được cài cắm để báo hiệu cho những cú trật đường ray.

Nhạy cảm nhận diện được “độ lệch” nhỏ nhất là cơ chế bảo hộ cho tương lai trước khi chấn động trở nên tàn khốc, biến chứng trở thành hoàn toàn.

Nhưng vì thiếu tỉnh giác nơi thân-tâm, không rõ biết mình mà ta thường nhận ra khi quá muộn – khi đã gánh chịu hệ quả nặng nề, khi đã bị “luộc chín” trong sự vô minh êm ái.

Vậy nên, dù biết rằng Khổ là một trải nghiệm không mấy dễ chịu – nhưng nó là điều kiện cần cho sự điều chỉnh và thích ứng kịp thời.

Sống với khổ

Đủ duyên tái sinh là người – có thân thể, nhận thức, suy nghĩ là một đặc ân. Đi kèm với đặc ân nếm vị ngọt, bùi là là khả năng “chịu” cả đắng, cay trần gian.

Là người – ai cũng phải mang “nỗi khổ” đó, không khác đi được. Điểm khác biệt duy nhất, là mỗi người làm gì với “nỗi khổ” của mình. Biến nó thành thơ ca, hoạ nó vào tranh vẽ, hay để nó nuốt chửng lấy mình?

Ta có đang tự tạo thêm khổ quả cho chính mình hay không? – là câu hỏi mà chúng ta có khả năng làm chủ câu trả lời.

Làm sao để Thoát Khổ?

Câu hỏi này thật tự nhiên quá đúng không?

Bất kỳ ai đang khổ đều quan tâm sâu sắc đến vấn đề này. Và thật, cũng không khó để nhặt nhanh một câu trả lời hay ho.

Nhưng chuyện là, bạn sẽ làm gì tiếp theo với câu trả lời đó?

Hay, cứ bỏ ngỏ sự ngứa ngáy của bạn ở đây vậy?

Ngứa mà không được gãi hoặc không gãi được cũng là một cái khổ đấy – một dạng động-lực, phải không?

Mọi câu hỏi, chia sẻ, đối thoại – bạn có thể bình luận ở dưới hoặc gửi email đến trgthaolam@gmail.com. Chúng ta sẽ cùng nhau khám phá!